OORLOG & REDDING
De redding van de Lipizzaners tijdens de oorlog
Het veelvertelde verhaal over hoe de Lipizzanerhengsten en -merries het einde van de Tweede Wereldoorlog overleefden, de legende van 'Operation Cowboy', en de rijschool in Wenen vandaag de dag.
Check dates and availability ↗Een ras in gevaar
De Lipizzaner-traditie heeft in haar lange geschiedenis meerdere momenten van bijna-ondergang overleefd, maar geen daarvan is beroemder dan de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog. Toen de frontlinies in het vroege voorjaar van 1945 door Centraal-Europa instortten, waren de hengsten van de Spaanse Rijschool al uit het gebombardeerde Wenen overgebracht naar een veiliger oord, terwijl de kostbare fokmerries — de toekomst van het hele ras — uit diverse stoeterijen waren bijeengebracht en terechtkwamen in gebied dat op het punt stond onder Sovjetcontrole te vallen. Te midden van de chaos van de oorlog was het risico reëel dat de kudde uiteen zou worden gedreven, gevorderd of volledig verloren zou gaan. Wat er daarna gebeurde, is zo vaak verteld en zo vrijelijk gedramatiseerd dat feit en legende inmiddels onlosmakelijk met elkaar verweven zijn; wat volgt is de breed gedeelde versie, gepresenteerd als het verhaal dat het inmiddels is geworden, niet als een gedocumenteerd verslag van elk detail.
De aantrekkingskracht voor het Amerikaanse leger
De centrale figuur in de traditionele vertelling is kolonel Alois Podhajsky, de directeur van de school, die naar verluidt een voorstelling van de hengsten zou hebben georganiseerd voor hoge Amerikaanse officieren — waaronder generaal George S. Patton, zelf een voormalig olympisch ruiter — en die rechtstreeks zou hebben gepleit om de paarden onder bescherming van het Amerikaanse leger te plaatsen. Naar verluidt slaagde dit pleidooi, en de hengsten in Oostenrijk werden onder Amerikaanse bewaking gesteld. Of de beroemde voorstelling zich exact zo ontvouwde als de populaire verslagen beschrijven, is een detail dat in de loop der vertellingen is gegroeid, maar de grote lijn — een direct beroep van Podhajsky en Pattons sympathie voor de paarden — is de versie die is doorgegeven en later verfilmd. Het blijft een van de meest gekoesterde episoden in de moderne geschiedenis van de school.
Operatie Cowboy' en de merries
De hengsten waren slechts de helft van het verhaal; zonder de merries had het ras geen toekomst. De redding van de fokveestapel wordt in de volksmond verbonden met een episode die de bijnaam 'Operatie Cowboy' kreeg — een vermeende Amerikaanse operatie, waarvan wordt gezegd dat die ter plaatse in samenwerking met Duitse soldaten verliep, om Lipizzaner-merries en andere waardevolle paarden te bergen van een landgoed in wat nu Tsjechië is, voordat ze verloren zouden gaan achter het sluitende front. De paarden zouden naar het westen zijn gebracht, in veiligheid. Zoals met de rest van het oorlogsepos, is de operatie in de loop der decennia opgesmukt en lopen de exacte cijfers en volgorde uiteen per verslag, dus kan die het beste worden beschouwd als een zacht toegeschreven legende met een solide kern van waarheid: de fokveestapel overleefde wel degelijk het einde van de oorlog, en juist dat overleven is de reden dat de traditie vandaag de dag nog altijd voortleeft.
Terugkeer en wederopbouw
De eerste naoorlogse jaren stonden in het teken van hereniging en herstel. Na verloop van tijd keerden de hengsten terug naar Wenen en werd de fokkerij weer opgebouwd, waarbij het Piber Federale Stoeterij in Stiermarken zijn rol als thuisbasis van de merries en veulens die de rijschool bevoorraden, geleidelijk weer oppakte. Wat de ondergang van een vier eeuwen oud ras had kunnen worden, werd in plaats daarvan een verhaal van een nipt bewaarde continuïteit — een verhaal dat de rijschool begrijpelijkerwijs koestert en graag vertelt. Het is de moeite waard om te beseffen dat de redding tijdens de oorlog slechts de bekendste is van meerdere bedreigingen die de Lipizzaners hebben doorstaan, van de omwentelingen in de napoleontische tijd tot de val van het keizerrijk. Telkens weer werden de paarden verplaatst, beschermd en teruggebracht — op zichzelf een bewijs van hoeveel deze traditie heeft betekend voor de mensen die er generaties lang voor hebben mogen zorgen.
De school vandaag
Vandaag zet de Spaanse Rijschool haar werk voort in dezelfde barokke zaal, met voorstellingen, ochtendoefeningen en rondleidingen, en haalt ze de merries en veulens uit Piber zoals ze dat al een eeuw doet. In 2015 plaatste UNESCO haar klassieke rijkunst op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid, en in 2022 werd ook de kennis van de Lipizzaner-fokkerij toegevoegd — een formele erkenning dat dit een levende traditie is, geen museumstuk. De instelling is ook op zichtbare wijze gemoderniseerd, waaronder de benoeming van vrouwen tot de rangen van haar ruiters in de eenentwintigste eeuw, lang een exclusief mannenbolwerk. Voor een bezoeker vormt die geschiedenis het stille decor van het spektakel: de paarden in de arena zijn de directe afstammelingen van een kudde die de twintigste eeuw maar net heeft overleefd.